پروژههای عمرانی در ایران طی دهه اخیر با چالشهای متعددی از جمله محدودیتهای مالی شدید، نوسانات ارزی، تحریمهای بینالمللی و تأخیرهای مزمن روبهرو بودهاند.
در این میان، دو رویکرد نوین EPC (مهندسی، تدارکات و ساخت) و EPCF (مهندسی، تدارکات، ساخت و تأمین مالی) به عنوان راهکارهایی تحولآفرین ظاهر شدهاند که نه تنها مدیریت یکپارچه و کارآمد پروژهها را ممکن میسازند، بلکه با کاهش ریسک کارفرما و تسریع زمان اجرا، الگویی متفاوت از مدلهای سنتی سهعاملی ارائه میدهند.
این دو مدل، با تمرکز بر مسئولیتپذیری واحد پیمانکار و در برخی موارد جذب سرمایه توسط خود او، بهویژه در شرایط اقتصادی کنونی، به ابزاری کلیدی برای پیشبرد پروژههای زیربنایی، صنعتی و شهری تبدیل شدهاند.
شرکتهای مشاور و پیمانکار پیشرو، با تکیه بر دانش فنی و تجربه عملی، در حال بازتعریف استانداردهای مدیریت پروژه در کشور هستند تا ایران بتواند با سرعت و کیفیت بیشتری به سمت توسعه پایدار زیرساختها حرکت کند.
فهرست عناوین مهم مقاله
در دنیای امروز، مدیریت پروژههای عمرانی نقش کلیدی در توسعه اقتصادی و زیرساختی کشورها ایفا میکند. در ایران، با توجه به نیازهای رو به رشد در بخشهای انرژی، حملونقل، آب و فاضلاب، و صنایع سنگین، روشهای مدیریت پروژه از مدلهای سنتی به سمت رویکردهای نوین مانند EPC (Engineering, Procurement, Construction) و EPCF (Engineering, Procurement, Construction, and Financing) تحول یافته است.
این دگرگونی، که ریشه در برنامههای توسعه ملی دارد، به منظور افزایش کارایی، کاهش زمان اجرا، و بهینهسازی هزینهها رخ داده است. در این مقاله، به بررسی مدل سنتی، معرفی EPC و EPCF، مزایا و چالشهای آنها، و مثالهای عملی در ایران میپردازیم تا درک جامعی از این تحول ارائه دهیم.
درک رویکردهای EPC و EPCF
رویکرد EPC، که اغلب به عنوان “کلید در دست” (Turnkey) شناخته میشود، قراردادی جامع است که در آن پیمانکار مسئولیت کامل مهندسی (طراحی و مطالعات فنی)، تأمین کالا و تجهیزات (Procurement)، و ساخت و اجرا (Construction) را بر عهده دارد. این مدل، با کاهش تداخلات بین مراحل مختلف پروژه، امکان مدیریت یکپارچه را فراهم میکند و ریسکهای کارفرما را به حداقل میرساند.
در مقابل، EPCF با افزودن عنصر تأمین مالی (Financing) توسط پیمانکار، برای پروژههایی که منابع مالی محدود دارند، ایدهآل است. در این رویکرد، پیمانکار نه تنها اجرای فنی را مدیریت میکند، بلکه سرمایهگذاری اولیه را نیز تأمین کرده و بازپرداخت آن را از عواید پروژه دریافت مینماید.
این مدلها، که ریشه در استانداردهای بینالمللی مانند FIDIC دارند، در پروژههای صنعتی و عمرانی بزرگ مانند نفت، گاز، پتروشیمی، راهسازی و زیرساختهای شهری کاربرد گستردهای یافتهاند. تفاوت کلیدی EPCF با مدلهایی مانند BOT (Build-Operate-Transfer) در این است که در EPCF، مالکیت پروژه بلافاصله پس از تکمیل به کارفرما منتقل میشود، در حالی که در BOT، پیمانکار دوره بهرهبرداری را نیز مدیریت میکند.
تحولات اخیر در ایران
در دهه اخیر، ایران شاهد گذار از مدلهای سنتی سهعاملی (طراحی-مناقصه-ساخت) به رویکردهای دوعاملی مانند EPC بوده است. این تغییر، که از سیاستهای دولت در بخشهای نفت و گاز آغاز شد،اکنون به پروژههای عمرانی عمومی گسترش یافته است.
بر اساس گزارشها، قراردادهای EPC در پروژههای دولتی ایران، با هدف تسریع اجرا، کاهش هزینهها و بهبود کنترل اقتصادی، تا ۳۰ درصد تأخیرات را کاهش دادهاند. برای نمونه، در صنایع معدنی و پتروشیمی، این رویکردها به دلیل پیچیدگی فنی و نیاز به تأمین تجهیزات خارجی، رواج یافتهاند.
با این حال، چالشهایی مانند موانع تأمین مالی در EPCF (به دلیل تحریمها و نوسانات ارزی)، ریسکهای فنی و مهندسی، و نیاز به مدیریت ریسک قراردادی وجود دارد. نشریه ۵۴۹۰ سازمان برنامه و بودجه ایران، که الگویی برای این قراردادها است، اخیراً بازنگری شده تا توزیع ریسکها عادلانهتر شود.
همچنین، کنفرانسهای ملی مانند “کنفرانس ملی اجرای پروژه به روش EPC” بر اهمیت یکپارچگی فازهای طراحی و اجرا تأکید کردهاند.
در سال ۲۰۲۵، مقالهای در Civilica.com نشان داد که قراردادهای EPC در پروژههای عمرانی دولتی، مزایایی مانند کاهش تداخلات اجرایی و بهبود اقتصادی دارند، اما الزامات اجرایی مانند ارزیابی دقیق ریسکها ضروری است.
علاوه بر این، در پروژههای حملونقل شهری مانند قطارهای شهری، EPCF به عنوان راهکاری برای غلبه بر محدودیتهای بودجهای پیشنهاد شده است.
مزایا و چالشهای کلیدی
رویکردهای EPC و EPCF در مدیریت پروژههای عمرانی ایران، با ایجاد یکپارچگی بین مراحل مهندسی، تدارکات و اجرا (و در EPCF، تأمین مالی)، توانستهاند کارایی و سرعت پروژهها را به طور چشمگیری افزایش دهند و ریسکهای سنتی را به حداقل برسانند.
با این حال، این مدلها نیز با موانعی جدی مانند نوسانات ارزی، محدودیتهای تأمین تجهیزات خارجی به دلیل تحریمها، پیچیدگیهای قراردادی و نیاز به مدیریت دقیق ریسک مواجه هستند. در ادامه به بررسی دقیق مزایا و چالشهای کلیدی این دو رویکرد میپردازیم تا تصویری واقعبینانه از پتانسیل و محدودیتهای آنها در شرایط کنونی ایران ارائه شود.
| جنبه | مزایا | چالشها |
|---|---|---|
| زمان اجرا | کاهش تأخیرات با اجرای همزمان مراحل (تا ۲۰-۳۰ درصد سریعتر از مدلهای سنتی). | ریسک تأخیرات فنی در صورت عدم مدیریت ریسک. |
| هزینه | اطمینان از قیمت ثابت و کاهش هزینههای غیرمنتظره. | نوسانات ارزی و تحریمها در تأمین تجهیزات خارجی. |
| کیفیت و یکپارچگی | مدیریت واحد توسط پیمانکار، منجر به کیفیت بالاتر و بهینهسازی انرژی. | نیاز به نظارت دقیق برای جلوگیری از نقصهای قراردادی. |
| تأمین مالی (در EPCF) | جذب سرمایه خارجی بدون بار مالی فوری بر دولت. | محدودیتهای قانونی و ابهامات در بازپرداخت. |
این جدول نشاندهنده تعادل بین مزایا و چالشهاست که با مدیریت حرفهای قابل کنترل است.
نقش شرکت مهندسین مشاور آرمان بنای اشراق
شرکت آرمان بنای اشراق، تأسیسشده در سال ۱۳۹۰ در زنجان، با عضویت در انجمن مهندسان مشاور از سال ۱۳۹۸ و گواهینامه ISO 9001، به عنوان یکی از مشاوران برجسته در پروژههای عمرانی ایران شناخته میشود.
این شرکت، با تمرکز بر مطالعات فاز صفر، طراحی و نظارت، در پروژههایی مانند استادیوم ۱۵ هزار نفری زنجان، استخر دانشآموزی و پروژههای شهرسازی مشارکت داشته است. مدیرعامل شرکت، مهندس علی یوسفیه، تأکید دارد که ادغام رویکردهای EPC و EPCF میتواند به توسعه پایدار زیرساختها کمک کند، به ویژه در مناطق کمتر توسعهیافته مانند زنجان.
با تخصص در مقاومسازی سازهها، شهرسازی و پدافند غیرعامل، آرمان بنای اشراق میتواند در فاز مهندسی EPC نقش مشاور کلیدی ایفا کند و چالشهای تأمین مالی در EPCF را با ارزیابیهای اقتصادی دقیق مدیریت نماید. این شرکت، با بیش از ۷۰ کارفرما و پروژههای موفق، الگویی برای سایر مشاوران است و اخیراً تندیس زرین مشاور برتر استان را دریافت کرده است.
نتیجهگیری: آیندهای روشن برای عمران ایران
تحول مدیریت پروژههای عمرانی با EPC و EPCF، نه تنها کارایی را افزایش میدهد، بلکه به جذب سرمایه و توسعه پایدار کمک میکند. شرکتهایی هستند که با تعهد به استانداردهای حرفهای، میتوانند این تحول را شتاب بخشند.
کارشناسان توصیه میکنند که دولت با بازنگری قوانین و حمایت از مشاوران داخلی، این رویکردها را فراگیرتر کند تا ایران در رقابت جهانی عمران پیشرو باشد.
مدل EPC با مدل سنتی (سهعاملی) چه تفاوتی دارد؟
در مدل سنتی، مراحل طراحی، مناقصه و ساخت جدا هستند، اما در EPC همه مراحل یکپارچه و توسط یک پیمانکار مدیریت میشود.
EPC با FIDIC چه ارتباطی دارد؟
دارد؟مدل EPC بر پایه استانداردهای بینالمللی FIDIC است که شرایط عمومی و خاص قراردادها را تعریف میکند.
EPC با BOT چه تفاوتی دارد؟
در BOT، پیمانکار دوره بهرهبرداری را نیز مدیریت میکند و مالکیت پس از مدتی منتقل میشود، اما در EPC مالکیت بلافاصله پس از تکمیل به کارفرما میرسد.
چگونه ریسکها در EPC توزیع میشوند؟
بیشتر ریسکها بر عهده پیمانکار است، اما کارفرما ریسکهای خارجی مانند تغییرات قانونی را بر عهده دارد.
